Punjabi PSSSB Practice 32

ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰਾ ਦੌਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 320 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 550 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਚਲਿਆ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਲਿਚਛਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੁਮਾਰਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਮੁਦ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੇਪੋਲੀਅਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਸਮੁਦ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਅਲਾਵਾ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ (ਵਿਕ੍ਰਮਾਦਿੱਤਯ) ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਹੱਥਕਲਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਹੱਥਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਉਤਪਾਦ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਬਣੇ। ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਰੋਮ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ। ਰੇਸ਼ਮ, ਮੋਤੀ, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਘੋੜੇ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਸੀ ਵਸਤਾਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਕਾਲਿਦਾਸ ਨੇ "ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ", "ਮੇਘਦੂਤ" ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਖਦੱਤ ਨੇ "ਮੁਦ੍ਰਾਰਾਖਸ਼ਸ" ਲਿਖ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆਭਟ ਨੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ। ਦਸ਼ਮਲਵ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਹੀ ਦਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਚਰਕ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿਓਗੜ੍ਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਮੰਦਰ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੌਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਈ ਬੌਧ ਵਿਹਾਰ ਬਣੇ। ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੀ। ਅਜੰਟਾ-ਐਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਚਿੱਤਰਕਲਾਵਾਂ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਲਗਭਗ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੁੱਗ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਦਿਆ, ਕਲਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਗਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ