Punjabi PSSSB Practice 31

ਜੈਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿਆ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਗਭਗ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ 24ਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਤੀਰਥੰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ (ਮੋਕਸ਼) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਤਿ ਸਖਤ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਚਿਆਈ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਹਨ: ਅਹਿੰਸਾ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਵਾਚਕ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ), ਸਤਿਆ (ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ), ਆਚਰਿਆ (ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾ ਲੈਣਾ), ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ (ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ), ਅਤੇ ਅਪਰੀਗ੍ਰਹ (ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ)। ਇਹ ਪੰਜ ਵ੍ਰਤ ਜੈਨ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਲਈ ਅਤਿ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਜੈਨ ਅਨੁਯਾਇੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਣੁਵ੍ਰਤ (ਛੋਟੇ ਵ੍ਰਤ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਅਤੇ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿੰਸਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕਠੋਰ ਵਚਨ, ਝੂਠ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਇੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਧਿਆਨ, ਜਪ, ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਖਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੈਰੀਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਸੀਮਤ ਸੰਪਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਮੁੱਖ-ਪਟਕਾ (ਮਾਸਕ) ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਜੈਨ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਆਤਮਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਯਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਅਨੁਯਾਇੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੂਲ-ਖਾਦ (ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ) ਖਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤ (ਕਰਮ ਦੀ ਥਿਊਰੀ) ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਕੰਮ (ਕਰਮ) ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇਕ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਯੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਸ-ਲਕਸ਼ਣ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੈਨ ਅਨੁਯਾਇੀ ਧਿਆਨ, ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਯੂਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਸਮਵਤਸਰੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਅਨੁਯਾਇੀ 'ਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਦੁਕ੍ਕਡਮ' (ਮੈਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ) ਕਹਿ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਸਮਾਜ ਵਪਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਗਰਣੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿਆ, ਸੰਤੋਸ਼, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ, ਵਚਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਾਰੇ ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਸਮਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਨੈਤਿਕ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।